Hellissandur
Leturstærð
Prenta
Helgi Bergmann málaði þessa mynd í Krossavík árið 1928 og á henni má m.a. sjá eftirtalda báta frá vinstri til hægri: Óskar, Njál, Skauta, Höfrung, Sæbjörn, Drómund, Ægi og Freyju. Cýrus Danelíusson, bróðursonur Helga, veitti þessar upplýsingar.
Krossavík
Krossavík er víkin vestan við Hellissand. Þar var um áraraðir aðalhöfn Sandara. Reyndar má segja að höfnin þar hafi verið neyðarúrræði Sandara þegar vélbátaútgerð hófst, þar sem ítrekað hafði verið hafnað fjárframlagi til hafnarbóta á Rifi. Stóðu tilraunir til hafnarbóta á Rifi allt frá árinu 1850 og allt til þess dags að samþykkt var að gera landshöfn þar árið 1951.
Engar heimildir eru til um að nokkurn tíma hafi verið útræði frá Krossavík á fyrri öldum enda vissum heimamenn að staðurinn hentaði mjög illa til árabátaútgerðar.
Upp úr aldamótunum varð breyting á. Til Hellissands fluttu dugmiklir einstaklingar sem hófu margskonar rekstur bæði í verslun og útgerð. Síðast olli tilkoma vélbáta því að nauðsynlegt var að hverfa frá lendingum til hafna, þar sem mjög erfitt var að setja svo þunga báta sem vélabátana á þurrt eftir hverja lendingu. Um þetta leyti tók fólki að fjölga á Hellissandi og almenn bjartsýni var ríkjandi.
Um 1920 hafnaði landsverkfræðingur hafnargerð á Rifi, á Hellissandi og í Keflavík og má því segja að neyðin hafi rekið Sandara til hafnargerðar í Krossavík þar sem mönnum þótti ljóst að lífæð plássins í nánustu framtíð tengdist fiskvinnslu og útgerð en ekki búskap eða ræktun.
Um byggingasögu Krossavíkur:
-
1905: Sýslumaður fer fram á það við Stjórnarráðið, eftir tilmæli héraðsbúa, að verkfræðileg úttekt verði gerð á mögulegri lendingu í Krossavík.
-
1906: Stjórnarráðið lét landsverkfræðing Th. Krabbe gerir úttekt á Krossavík og gera kostnaðaráætlun.
-
1907: Í apríl skilar Th. Krabbe stjórnarráðinu umtöluðum uppdrætti.
-
1907: í maí kvittar Jón Jónsson fyrir móttöku á uppdrættinum.
-
1908: Hreppsnefnd Neshrepps u. Ennis samþykkir aukaútsvar á fimm báta frá Vestmannaeyjum og skipshafnir þeirra sem stunduðu róðra frá Sandi. Líklegt er talið að þeir hafi lent í Krossavík.
-
1922: Almennur hreppsfundur samþykkir einróma viðgerð á Krossavík. Samþykkt að hreppurinn taki allt að 10.000 kr. lán á móti 5.000 kr. styrk sem hafði veitt. Valdimar Ármann kaupmanni og Jóni Jónssyni hreppsstjóra falið að vera hreppsnefnd til aðstoðar í málinu.
-
1922: Í fundargerð gerir oddvitinn svohljóðandi athugasemd varðandi Krossavík.
Ólafsvíkurhreppur vildi ekki þegar til kom leggja út í að taka lán á ábyrgð hreppsins til lendingabóta í Rifsósi, á því strandaði fyrirtækið. Því var snúið sér að Krossavík og lagst út í að leggja brimbrjót þar.
Af þessari ályktun má glöggt sjá að það var afarkostur fyrir Sandara að fara í framkvæmdir í Krossavík, þar sem fjármunir til hafnabóta á Rifi fengust einfaldlega ekki.
-
1922: Hinn 26. júní samþykkir hreppsnefndin að taka umrætt 10.000 kr. lán sem oddvitinn hafði tryggt að fengist hjá Landsbanka Íslands.
-
1922: Hinn 15. ágúst hélt hreppsnefnd fund. Þar kemur fram að allt framkvæmdfé sé uppurið og samþykkir að taka 3.000 kr. viðbótarlán í trausti þess að fjármunir fáist frá Alþingi eða Fiskifélagi Íslands til að greiða það upp síðar að hluta eða öllu leyti.
-
1922: Hinn 1. október var haldinn almennur hreppsfundur i Samkomuhúsinu. Þar kom fram að búið sé að byggja garðinn á fremsta skerið en allt fé sé uppurið. Fundarmenn virtust einróma um að halda verkinu áfram og samþykktu að gefa hreppsnefndinni heimild til nýrrar lántöku eftir þörfum. Má af þessu álykta að Söndurum hafi verið full alvara með að klára verkið þar sem þeir veita hreppsnefndinn opna lántökuheimild án nokkurra takmarkana.
-
1923: Fjárlaganefnd Alþingis samþykkir að veita fjármuni til verksins á fjárlögum ársins 1904 með eftirfarandi rökum, á síðasta þingi voru veittar 5.000 kr. til brimbrjóts á Sandi, gegn helmingi hærri upphæð annarsstaðar að. Var unnið að honum síðastliðið sumar og til hans varið rúmum 23.000 krónum. En í janúar i vetur vidli það óhapp til að hann skemmdist nokkuð í aftakabrimi, einu því mesta sem þar hefir komið um síðustu áratugi. Var það hlaðinn grjótgarður, en allt sem steypt var, stóð óhaggað. Bæði vegna óhapps þessa og hins, að brimbrjótinn þarf að lengja meira, þarf enn að verja miklu fé til þess að hann komi að fullum notum. Vill því nefndin leggja því liðsinni, að hreppnum verði veittur styrkur til að fullgera fyrirtækið, enda á þá að vera þarna líflending og öruggt lægi fyrir 10-20 vélbáta.
Þessi ákvörðun fjárlaganefndar, að veita ekki aðeins fé til að klára nýframkvæmdirnar heldur einnig að bæta orðið tjón, hlýtur að hafa verið Söndurum mikið gleðiefni. Þetta hlýtur að hafa verið nokkur viðurkenning fyrir þrautsegju þeirra og dugnað.
-
1928: Fjárlaganefnd alþingis veitir styrk að fjáræð kr. 5.000 á fjárlögum ársins 1929 til byggingar skjólgarðs í Krossavík, með þeim rökum að legan sem þarna hafi myndast liggi undir skemmdum af því að inn rótist sandur og þari.
-
1929: Á hreppsnefndarfundi þann 9. maí 1929 tók nefndin fyrir áskorun almenns borgarafundar frá 18. apríl, þar sem skorað er á hreppsnefndina að nota ríkissjóðsstyrkinn til að láta byrja á suðurgarðinum þá um vorið. Einnig að fá breytingar á teikningum suðurgarðsins án þess að skerða framlag ríkissjóðs. Bókun hreppsnefndar í málinu verður að teljast nokkuð merkileg. Þar beinlínis biður hreppsnefndin íbúana um fjárhagslega aðstoð við hafnargerðina í Krossavík. Hluti af bókun hrepssnefndar er svohljóðandi Hreppsnefndin tekur ekki ákvörðun í þessu máli að svo stöddu, en ályktar að boða til almenns borgarafundar að nýju og leita frekari álits hreppsbúa í þessu máli. Sömuleiðis að leita eftir gjafadagsverkum og frjálsmu framlögum á þessum fundi. Ennfremur að vita hvort hreppsbúar vilja ekki leggja fram svonefnda hvalpeninga eða hvalasjóð til endurbóta í Krossavík.
KROSSAVÍK
Hér í melgresinu
liggur allt í doða.Áður var buslað
í Kópatjörnum
og síðan legið undir sandhólunum
til að sleikja sólina og þorna.Þar voru stundum sírenur,
mjóar Afrodítur, bústnar Ledur.Við horfðum forvitnisaugum
og hugsuðum um framtíðina
sem enn var ekki komin.Sírenurnar áttu eftir að syngja
og fylgja okkur eftir.Ef ekki í lífinu
þá í ljóðum og myndum.Sírenurnar syngja enn í melgresinu
en það er í miklum fjarska.Þær hafa breyst í ljóð
sem vaknaÞegar við ökum hér um,
miðaldra menn, fyrir löngu komnir heim
til Íþöku.Við róðrarleiðir
(höf: Jóhann Hjálmarsson)
og síðan fagran byr
bundnir við siglutrén
með vax í eyrum.
Krossavík
 |
 |
 |
 |
 |