Hellissandur
Leturstærð
VERSTÖÐVARNAR KEFLAVÍK OG HELLISSANDUR
Lýsing Jens Hermannsson frá 1950 eða 1951:
Eins og kunnugt er hefur Hellissandur undir Jökli lengi verðið mesta veiðistöð við Breiðafjörð sakir legu sinnar og þess, hve stutt er þar á ágæt fiskimið.
Í daglegu tali er Hellissandur samnafn tveggja verstöðva, Sands og Keflavíkur, og munu þessar verstöðvar hafa verið skarpt aðgreindar á landi og á sjó, þótt nú sé byggðin orðin vaxin saman í eitt þorp Hellissand.
Lendingar eru enn í dag að mestu eins og þær hafa ávallt verið, en þýðing þeirra fyrir þorpið minni.
Það gat ekki hjá því farið, að vélaöldin héldi innreið sína í þetta þorp eins og önnur. Menn tóku smábátavélum opnum örmum. Ýmist var gömlu róðrarskipunum breytt í vélbáta eða nýir bátar smíðaðir undir vélarnar. En hvor leiðin sem farin var, var þó keppt eftir því, að vélarnar væru sem léttbyggðastar, og bátarnir ekki ofviða í setningi, því að enn vart lent í Keflavík og á Sandi við sömu skilyrði og fyrr, hlunnar lagðir í fjöru og sett með mannafli.
En ekki staðnaði framsóknin við þetta. Nú fór mannfæðin að segja til sín, og varð þá erfitt um að bjarga bátunum, er brim var og ókyrr sjór. Sáu menn þá að nýrra ráða þurfti að leita. Ýmislegt kom mönnum í hug, svo sem hafnargerð í Keflavík, en öllum var ljóst, að það var ekki að byggja fyrir framtíðina. Næst varð svo Kross(a)víkin fyrir valinu og var þar hafist handa um byggingu brimvarnargarðs árið 1922. Var þá steyptur 45 m langur garður og hlaðinn grjótgarður í timburvirki, sem menn ætluðu að nægja mundi til varnar briminu. Sá garður hrundi í stórbrimi 14. janúar árið eftir. En nú var verkið hafið, og síðan hefur Krossavík verið aðallendingarstaður á Sandi. Bátarnir hafa stækkað ár frá ári og þilfarsbátar leyst af hólmi gömlu áraskipin og opnu vélbátana. Úr Keflavík og af Sandi róa menn nú ekki nema smákænum að vori og sumri til, öllu stærri útgerð er bundin við Krossavík. En með því að lendingarnar á Sandi og Keflavík eru nú orðnar hálfgerðir forngripir, sem minningarnar, sælar eða sárar, eru bundnar við, skal gera nokkra tilraun til að lýsa þeim eins og þær koma ókunnugum fyrir sjónir.
Þegar gengið er frá Rifi og út á Hellissand og farið er með ströndinni, verður maður þess var, að strandlengjan er í aðalatriðum nokkurn veginn bein, með tiltölulega litlum víkum inn í. Ennfremur verður ljóst að frá Rifi og út að Keflavík er strandlengjan þverhnípt standberg, Keflavíkurbjarg, ekki hátt að vísu, en stórgrýtt urð fyrir neðan. Hjá Keflavík lækkar bjargið og slitnar snöggvast sundur af litlu viki inn í ströndina. Það er Keflavík. Tvennt mun vegfarandinn undrast; það, að þetta litla vik skuli vera allfræg lending jafnt að vetri sem vori, hitt, hve lítið mannshöndin virðist hafa gert til þess að bæta lendingarskilyrðin. Lendingu þessari er þannig varið, að austan við hana gengur fram klettatangi og fremst á honum er frálaus klöpp, sem kallast Höfuð. Milli þess og tangans er mjó en alldjúp gjá, sem Guddugjá heitir. Upp með þessu höfði verða menn að fara til lendingarinnar, sem er vestan við það. Hins vegar taka við klappir og þarahleinar, en sundið á milli er þröngt, að heita má, að það geymi bátinn. Þegar upp fyrir höfuðið kemur er hættan úti. Þá tekur við fjara, sem að jöfnu virðist vera hleinar og hnullungar, sem brimið hefur leikið sér að öld eftir öld, en bátum er hleypt upp litla sandlænu. Þær eru tvær. Liggur önnur skáhalt til vesturs. Þeir, sem vanir voru lendingu í Keflavík, töldu hana að ýmsu leyti betri en hina á Hellissandi, sem hefur þó fremur dregið að sér athygli manna. Fram af Keflavík er boði, sem kemur upp um lágsjóað og dregur þá mikið úr brimi í Víkinni. Á Hellissandi er lagið tekið þegar þriðja bára er gengin á Brimnesi. Háttar sjólagi þannig á Sandi eins og víðast annarsstaðar, að fyrsta ólagsbáran er stærst, en hin síðasta minnst. Í Keflavík er þessu öfugt farið. Þar er fyrsta báran minnst og er þó fjarlægðin milli staðanna aðeins stuttur spölur. Þetta stafar af því, að á Sandi er hrein sandfjara og útsogin jöfn og eðlileg, en í Keflavík eru klappir og lón á milli, sem þurfa nokkurn tíma til að tæmast. Þess vegna er eins og sjórinn safnist þar fyrir frá fyrstu báru til hinnar síðustu, og við þriðju báruna verður útsogið þyngst og ýfir sjóinn mest. Lag í Keflavík er því tekið, þegar sjór er orðinn sléttur í lónunum eftir síðasta ólagið.
Fyrir vestan Keflavík hækka bakkarnir aftur upp í nokkrar mannhæðir og hefst þá Sandurinn. Hellissandur dregur nafn af þessu tvennu: helli, sem skerst inn í bergið frá sjónum og sandinum, sléttum og fínum skeljasandi, sem nær alveg upp að sjávarbökkum. Sandlengjan þar einkennist af tveim vikum inn í bakkana, Austurkleif og Vesturkleif. Austurkleif tekur við skammt fyrir utan Keflavík. Vel mætti líkja strandlengju þeirri, er skapar lendingarnar, við tölustafinn 3 og svarar þá vestri bogalínan til neðri hluta stafsins. Nefið sem aðgreinir bogalínurnar nefnist Urð, en austan til við Urðina eru kleifarnar, Austurkleif austur, en Vesturkleif nær Urðinni. Ingjaldshólskirkja átti tvö vestustu uppsátrin í Vesturkleif, en Hallsbær hin, nema Stallinn, en hann átti Stóra-Hella. Tekur hvor kleifin um sig nokkur skip til uppsáturs. Milli þeirra á miðri bogalínunni er uppsátur fyrir eitt eða tvö skip og nefnist það Stallur eða Hellu-stallur, af því að jörðin Stóra-Hella átti það skipuppsátur frá gamalli tíð. Hleinarnar fyrir vesta Keflavík halda áfram vestur á móts við Urð og mynda varnarvegg fyrir kleifauppsátrin meðan þær eru upp úr sjó, en þær munu fara í kaf á stórstraumum milli háfallsins og flóðs. Án þessa tanga væru kleifarnar engin lending, því að brimaldan kæmi þá óbrotin á sandinn. Austurkleif er að vísu engin lending um flóð, þegar nokkuð er í sjó. Er talið að hún sé ekki fær fyrr en fallið er undan Urð, en þá er tanginn það hár, að hann ver kleifarnar fyrir mesta briminu.
Þar sem þessi þaravaxni tangi endar, taka við nokkrar frálausar klappir, sem kallast Úrsteinar eða Úrar, en landmegin við þá héldu skipin sig, er þau biðu eftir lagi til að taka brimróðurinn. Þegar síðasta ólagði var gengið yfir Brimnes í vestan brimum, var tekinn brimróðurinn á Sand, og mátti þá öllu til tjalda, að lendingin tækist æskilega. Hve lítil töf sem varð minnkuðu möguleikana til farsællar lendingar. Væri þess ekki kostur, var lendingin talin ófær og tæplega reynd. Sýnist brimróður á Sandi ekki mjög langur frá þessum stað. Þegar lent er í Vesturkleif verða fyrir í uppsátrinu nokkrar flatar klappir, sem setja verður yfir, og eru þær nefndar hlunnsteinar. Bera þær með sér, að oft hefur dragjárn bátanna farið yfir þær. Kunnugir menn þekkja enn kjalarförin. Þarna er kjölfara Níelsar í Saurlátri, og þarna setti Lárus Skúlason skip sitt yfir áratugum saman. Þannig sagði leiðsögumaður minn frá, og ég þóttist skynja hina erfiðu lífsbaráttu þessara þróttmiklu sævíkinga. Sumarið 1951 mældi ég, ásamt Guðmundi Þorvarðarsyni á Hellissandi, nokkur kjalför á klöppunum í lendingunni í Keflavík og reyndist okkur það um 15 sm. að dýpt. Setningu er ekki mjög langur, en þeim mun erfiðari er hann, því að setja verður skipin upp í þverbrattan bakkann, og er mér sagt, að þau hafið bókstaflega hangið í festunum. Þetta varð allmiklu léttara eftir að menn tóku að nota kastblökk, er þeir festu um festarhælinn efst á brekkubrúninni. Gátu þeir þá halað skipin upp á streng, sem festur var neðarlega í stefnið, og þurfti þá aðeins að standa við skipin og styðja þau. Átakið nýttist miklu betur, þegar þess var neytt undan brekkunni, heldur en þegar sótt var á hana. Hver fyrstur tók upp á þessari þörfu nýbreytni veit nú enginn, en vermenn fögnuðu því heilshugar.
Þegar sjómenn höfðu lent og sett skip sitt svo langt undan sjó, að báran náði því ekki, léttu þeir á sér, fóru úr brókinni, sem bæði var þung og óþjál, ekki síst fyrir hina óþjálu, stóru og erfiðu sjóskó, er notaðir voru. Kom þá kvenfólkið í fjöruna og færði vermönnum léttari skó með leppum í. Það var ennfremur þeirra verk, að taka við brókum sjómannanna og sjóskóm og bera heim til búðar. Var það talið til þjónustubragða. Ekki var það nýtt, að fanggæslan tæki allar brækurnar og sjóskóna og legði á bak sér og bæri heim. Sýnist það ærinn baggi, þar sem oft voru 8 og 9 manns á skipi. Mundi sú hin sama ekki hafa farið langt með að hefja hálfsterk á stall, eða verið hér að vinna verk, sem mörgum fullgildum hásetanum hefði þótt lítil hlutabót, ef hann hefði þurft að bæta því við strit sitt?.
En þannig var þetta líf, strit og aftur strit fyrir hinni fábrotnu tilveru. Og kvenfólkið bar fullkomlega sinn hlut, þótt þeirra hlutur yrði ávallt rýrari, er upp var staðið.
Það fer því ekki hjá því, lesari góður, að þér hvarfli margt í huga þegar þú stendur á brekkubrúninni á Hellissandi og lítur yfir þennan slétta, gulleita skeljasand. Ef til vill skynjarðu, að á þennan sand skrifuðu oft stórbrotin örlög skuldir samtímans. Stundum skuldir sjómannsins, sem vegna ofurkapps eða mistaka var undir í kapphlaupi lífsins, en einnig skuldir sérdrægra stórbokka, sem af ágirnd og aurasýki ráku undirsátana út í ófæruna, uns ekki varð aftur snúið fyrr en yfir lauk.
Fyrir utan Urðina tekur ytri fjaran við töluvert víðáttumeiri en hin, en þó ekki rýmri sem lending og uppsátur. Þar eru bakkarnir þverhníptir og fullkomið standberg verstur að kleifinni. Þar liggja inn í bergið tveir hellar. Heitir sjá eystri Bjarnabúðarhellir og er miklu minni, hinn heitir Brennuhellir og af honum dregur Hellissandur nafn. Manni verður starsýnt á hellinn, þar höfðu menn saltað fisk til forna, beitt og stokkað upp lóðir, hengt upp skinnklæði sín og enn má sjá nagla, sem reknir hafa verið til hálfs í bergið og vermenn hafa notað. Sjálfsagt er áramunur á því, hve mikið berst í hellinn af möl og sandi og svo hefur ávallt verið. Á þessum kafla sandsins er engin lending, vegna þess að þar flæðir sjór að berginu og þess vegna ekkert uppsátur. Hér fyrir vestan myndast hitt uppsátrið. Skagar þar fram höfði áþekkur Urðinni, og þar í brekkunni er uppsátrið. Heitir þar Hákarlaklettur fremst á nefinu. Uppsátrið í þessari kleif kallast Brekkur og rúmar líklega fleiri skip en hin. Frammi á bótinni milli Hákarlakletts og Úrsteina, er þó nokkru dýpra, er svo nefndur Miðvíkurboði, en leiðin til lendingar á Sandi er milli hans og Úrsteina. Uppi á bakkanum, nokkur fyrir utan Brennuhelli, hafa menn reist hraunstein mjaðmarháan og er það leiðarsteinninn. Þegar hann ber í eystri jaðar Búrfells er rétt stýrt til lendingar á Sandi. Leiðarsteininn var áður stór hraundrangur, sem einhverjir skammsýnir menn höfðu fellt og brotið. Síðar var hluti úr honum reistur á sama stað og er það sá steinn, sem nú er þar.
Varla mun brjóta milli Miðvíkurboða og Úrsteina nema í aftökum og er þá langt yfir ólendandi á Sandi. Ekki virðist brimróðurinn langur, þegar beðið er lags grynnra af Úrum, en þó hefur hann mörgum orðið erfiður og stundum um megn. Svo fór þegar Snæbirni í Hergilsey barst á við sandinn. Þegar Vesturkleif sleppir, þrýtur sandinn um skeið og hefst ekki aftur fyrr en dregur vestur undir Krossavíkina, en hún er þriðja bótin sem myndast á Sandi og líka stærst. Upp í hana liggur austnorðan báran og tekur þá ekkert út. Aftur á móti er Krossavíkin vel varin fyrir vestan og hafnorðan átt, en sökum þess, hve Brimnesið er langt, hafa menn orðið að byggja þar brimvarnargarð.
Öll er þessi strandlengja, sem nú hefur verið reynt að lýsa, vettvangur mikilla atburða, reitur drukknaðra manna, sem aldan hefur skolað að landi. Heita má að hvert fótmál strandlengjunnar hafi einhverju sinni verið stráð sjómannslíkum. Hver steinn mætti heita líkasteinn, þó svo sé ekki. Slysin í þessum verstöðum eru orðin svo mörg, en þó vonum fremur fá, þegar litið er til allra aðstæðna. Sigrarnir í viðskiptunum við hinn grimmlynda sæ hafa aftur á móti verið margir, mannraunir miklar og átökin hörð. Það eru þau steinatök vermannanna, sem vér dáum mest, undrumst mest og berum mesta virðingu fyrir.
Þegar skyggnst er um í sjóþorpi eins og Hellissandi, vakna margar spurnir og gátur í huga nútímamannsins. Við höfum nú farið með strandlengjunni og virt fyrir okkur lendingarnar. Þar hafa örðugleikar og mannraunir blasað við okkur hvarvetna: Hættulegar brimlendingar, örðugur setningur undan sjó, mikill og erfiður fiskburður upp á bakkana, svo að nútímamanninum hrýs hugur við. En hvernig voru svo húsakynni þessara manna, þegar sjóferðin og fjöruverkunum var lokið?. Áttu þeir þá ekki von á hinni bestu hvíld eftir vosbúð og strit frá því á úthallandi nótt?.
Það er ómarksins vert að líta inn í þessi vermannaheimili. Sannast sagna er, það þau voru harla misjöfn. Sum all sæmileg, en önnur á borð við lélega hesthúskofa. Þó munu flest þeirra hafa haft einn kost, olli því byggingarefnið. Þau munu flest hafa verið hlý og eru þá kostirnir upptaldir. Hinar eiginlegu verbúðir, sem leigðar voru vermönnum, voru oftast harla lélegar, torfkofar, dimmir og rakir, lekir í rigningum og hin óvistlegustu hýbýli að öllu leyti. Gólfin troðin af mannafótum, dæld ótt og ójöfn, svo að vatn safnaðist þar eftir rigningar. Gluggi venjulega lítill og grjótbálkar hlaðnir undir rúmstæðin; þar i borið þang, en hrís ef best lét. Hér urðu vermenn að hreiðra um sig. Rúmfletið var sæti þeirra. Matarskrínan stóð við rúmstokkinn (höfuðlagið). Væru þrifa- og hirðumenn í búðinni, gat þetta farið vel og litið sæmilega út, en ef óþrifnir menn völdust saman, moraði það allt af óþrifnaði. Blaut skinnklæði urðu að hanga þarna inni, ytriföt og annað, sem vermönnunum tilheyrði. Menn gengu þarna ekki að snyrtilegu borðhaldi sameiginlega, skrínurnar voru opnaðar og hver gekk að sínu. Það var drepið í kæfu og smjöri og fór það eftir manninum, hversu snyrtilega var um gengið. Flestir, ef ekki allir, höfðu fanggæslu til að annast um eldamennskur, þjónustu og búðvörslu, og var oft mikið á hana lagt, einkum í landlegum. Þá var oft þröngt í búðinni, sífelldar heimsóknir annarra, stundum ryskingar, og orðbragðið upp og ofan eftir atvikum. Slíkum erfiðleikum var ráðlegast að taka með þögninni. Allmargir vermenn fengu húsaskjól hjá heimamönnum. Vorum sumar skipshafnir oft víða dreifðar um búðir, og var formönnum oft snúningasamt að kalla þá til róðurs í kolamyrkri á morgnana. Þeim mönnum leið á margan hátt betur, sem þannig höfðu komið sér fyrir, en þeir voru margir, því að menn, sem reru vetur eftir vetur, sumir áratugum saman, áttu sína vini og kunningja, sem tóku þá fúslega á heimili sín. Þessir menn voru eins og heima hjá sér, gengust undir venjur heimilanna og urðu heimamönnum oft kærir félagar.
Lýsing Jens Hermannssonar eu teknar úr bókinn Breiðfirskir sjómenn sem upphaflega kom út 1950 eða 1951 en var endurútgefin af Skuggsjá 1976. Þar sem ekki var leitað eftir leyfi frá rétthöfum efnis þessar vonum við að það komi ekki að sök. Pálmi Almarsson endurskrifaði þessa frásögn og er hún á hans ábyrgð.