Sagan af Farsæli HU 12
Sigurður Eggertsson frá Hvammi skráði.
Um Farsæl:
Vélbáturinn Farsæll var byggður á Ísafirði 1939, 15 lestir að stærð. Var í upphafi gerður út frá Hnífsdal og bar heitið Páll Pálsson. Í bátnum var 50 ha glóðarhausvél af gerðinni Ideal. Á árunum 1950 52 eignast bátinn þeir Þórhallur Árnason og Þorkell Guðmundsson á Skagaströnd. Þeir gefa bátnum nafnið Farsæll og fá einkennisstafina HU 12.
Farsæll kemur til Hellissands:
Undir áramótin 1951 og 1952 fór að fréttast á Hellissandi að eigendurnir hefðu áhuga á að gera bátinn út á staðnum, næstu vertið. Þótti það mikill fengur fyrir byggðarlagið að fá svo stórann bát til viðlegu um veturinn. Stærstu bátarnir sem Sandararnir áttu þá voru Mars SH. 85, 5,5 lestir og Haddi SH 5, 8 lesta . Dísarnar frá Ísafirði, systurskip Farsæls voru gerðar út frá Krossavíkinni undan og áður, það voru: Sædís, Jódís og Valdís. Valdísin allt til 1956 og var einna fyrst til að landa afla í Rifshöfn ásamt Ármanni SH 165.
Sumir bátar eru gæfubátar. Mesta basl fylgdi útgerð Farsæls í gegnum árin, en mannskaðar urðu ekki á honum, þrátt fyrir allt. Má hann því kallast gæfubátur.
Eigendurnir Þórhallur og Þorkell voru báðir á bátnum. Þórhallur skipstjóri og Þorkell vélstjóri. Aðrir í áhöfn: Guðmundur Tómas Guðmundsson í Götuhúsi, Ingólfur Eðvarðsson í Eðvarðshúsi. Ég man ekki betur en að fimmti maðurinn hafi verið Jóhannes Jónsson í Ytra - Vinaminni (Jói á Nesi). Allt hörkukarlar. Landmenn voru: Cýri Dan, Tryggvi Eðvars, Lúlli á Svalbarða og Siggi P, bróðir Fúsa P. í Hrönn
Þeir Þórhallur og Þorkell voru kostgangarar á heimili foreldra minn í Hvammi þeir höfðu þar fæði og fataumhirðu. Herbergi leigðu þeir á Görðum hjá Valda og Fríðu, systur Hermanns í Miðhúsum. Ég drakk í mig umræðuefnin við matarborðið. Mikið skrafað og mikið rætt um dýpi, strauma og botnlag í Breiðafirðinum og í kringum Önverðarnes enda faðir minn gjörkunnugur á þessum slóðum eftir áralanga formennsku. Síðast átti hann bátinn Jökul SH 126, 8 lesta bát sem hann varð að losa sig við vegna veikinda. Víglundur vinur hans í Ólafsvík lét seinna byggja bát á Akureyri sem hann gaf nafnið Jökull SH 126.
Afdrifaríkur róður:
Gæftir voru mjög góðar í upphafi vertíðar. 16. janúar fóru skipverjar í afdrifaríkan róður. Ég var heima með slæmt lungnakvef. Faðir minn lagði mjög að þeim Þórhalli og Þorkel að fara ekki í róður, enda veðurspá afar vond. Ég man að Þórhallur var mjög hikandi og æddi um gólf, spáin var suð-austan til suð-vestan stormur, sjólag gat verið mjög vont í þessari átt á firðinum, allt frá landsteinum fram í Kolluál, Sandabrúnin sérlega vond. Þeir létu ekki segjast, enda ungir og frískir, Þorkell 24 ára og Þórhallur 30 ára.
Veðrið var gott þegar þeir félagar sóttu matarskrínurnar, kvöddu og létu úr höfn í Krossavík. Stefnan var tekin þvert af landi, yfir Brúnirnar og þvert yfir Kolluálin og út í norðurkant Álsins, 10 12 sjómílur. Línan var lögð í norð-vestur. Veður var ágætt þá en fór fljótlega að versna og það hratt. Þeir byrjuðu fyrr en venjulega að draga línuna en slitu. Þórhallur ákvað að andæfa upp í þar til birti. Þrír mannanna voru í lúkarnum en Þorkell í stýrishúsinu hjá Þórhalli. Þegar minnst varir tekur sig upp mikill brotsjór við síðu bátsins og hvolfist yfir hann og hvolfir honum, báturinn reisti sig aftur með miklum hraða upp á sama borð. Þórhallur var með eldspýtustokk í vasanum til marks um hraðann í veltunni, blotnaði stokkurinn ekki. Það varð til þess að þeir gátu kveikt á lugt og athafnað sig í vélarhúsin. Allt fór úr skorðum bæði laust og fast. Rúðurnar í stýrishúsinu brotnuði samt ekki, lestarlúgur lúkars og vélarhúskappar, lunning og skjólborð sópuðust í burtu, rafgeymarnir fóru úr sætum sínu og brotnuðu. Línan sem búið var að draga flæktist yfir möstur og talstöðvarloftnetið og báturinn hálffylltist af sjó.
Vélin stöðvaðist. Strax var farið að huga að vélinni og koma henni í gang. Mildi var að áhöfnin öll var innan þilja. Þorkell sagði seinna að verstu skemmdirnar hefðu orðið eftir sýruna úr rafgeymunum.
Skipverjar voru sambandslausir en reyndu að kveikja bál á þilfarinu. Þeir vissu af bátum frá Ólafsvík á landleið þeim: Mumma , Glað og Agli. Bálið sást ekki. Ólafsvíkurbátarnir fóru í gegnum mikið brak á leið sinni til hafnar, sáu m.a. bjarghring og lóðabala merkta Farsæl, töldu víst að báturinn hafi farist og ákváðu með sjálfum sér að nefna það ekki í talstöðvunum en tilkynntu það til Slysavarnafélagsins þegar í land var komið. Áhöfnin hófst þegar handa að bjarga bátnum og hófu austur sem tók langan tíma, fram yfir hádegi eða í fjóra til fimm tíma. Þorkell kom vélinni fljótlega í gang, efti það gekk hún afar illa og stoppaði fljótlega, olíutankarnir virtust næstum tómir. Þórhallur sagði að olíumissirinn hafi bjargað þeim og bátnum, þeir minnkuðu sjóina. Báturinn var vel búinn seglum. Sum urðu þeir að nota til að loka lest og köppum en stórseglið og fokkuna gátu þeir notað og krussað upp til landsins. Þegar þangað var komið reyndi Þorkell enn að koma vélinni í gang sem tókst, með vélina í gangi lögðu þeir í brimið í Krossavíkinni og tókst þeim félögum að komast að bryggju og þar með festist vélin (úrbrædd).
Faðir minn var á frívakt frá vélgæslunni í frystihúsinu frá hádegi. Hann var mjög áhyggjufullur um afdrif bátsins og var á stöðugu rölti lengi dags niður á bakka. Taldi það kraftaverk ef báturinn þyldi þetta veður. Allt í einu kemur hann hlaupandi, kvaðst hafa séð ljós frammi í Brún, gæti verið Farsæll, því Ólafsvíkurbátarnir væru allir komnir til hafnar. Hann hljóp niður á bakka aftur en kom von bráðar og sagði bátinn vera Farsæl, hann væri kominn á seglum upp undir flögurnar og að sjá væri báturinn stór laskaður. Þeir ætluðu sér greinilega að nauðlenda í Krossavíkinni. Þar með var hann rokinn aftur og hljóp í þessum veðurofsa ásamt mörgum öðrum Söndurum út í Krossavík, sem var einn brimskafl, til að taka á móti bátnum.
Þreyttir sjómenn koma í Hvamm.
Það voru þreyttir kostgangarar sem komu í matinn í Hvammi seint um kvöldið, aðstoð fékk móðir mín frá nágrannakonum við matseldina. Það varð að taka vel á móti þessum sjóhröktu mönnum. Þeir komust inn úr dyrunum. En það varð að styðja þá að matarborðinu. Þorkell var sem lamaður en Þórhallur skalf óskaplega og keðjureykti og að mér fannst hann gráta. Ég er viss um að þessar miklu reykingar Þórhalls urðu til þess að ég hafði mestu óbeit á sígarettureyk alla tíð, en reykti pípu. Næstu daga lifði ég mig inn í frásagnir þeirra Þórhalls og Þorkells af áfallinu, baráttu þeirra við að finna út hvað vélin var mikið skemmd. Að lokum var hún endanlega dæmd ónýt eftir að búið var að bræða í úrbræddu leguna, sem bræddi alltaf úr sér aftur.
Viðgerðir á Farsæli:
Það varð að smíða nánast allt upp á nýtt ofandekks og nutu þeir aðstoðar laghentra í plássinu.
Það var strax farið að leita að nýrri vél. Það fannst vél að gerðinni Union, glóðarhausvél að svipaðri stærð. Þorkell var ekki ánægður með þessa væntanlegu vél.
En það voru ekki aðrir kostir. Farsæll var dreginn til Ólafsvíkur þar sem vélin var sett niður af Bjarna í Smiðjunni og þar var lokið við að lagfæra bátinn. Tafir frá veiðum voru ekki langar.
Farsæll var tilbúnn til veiða um mánuðarmótin janúar og febrúar. Það fiskaðist ágætlega en tíðarfar var risjótt, ég man að Bára SH 96, 5 lesta bátur var tvíhlaðinn einn daginn. Þá var stutt í loðnugönguna.
Veiði til lands og sjávar: - Þorskanet prófuð í fyrsta sinn.
Um þetta leyti var ljóst að til tíðinda var að draga í kvennamálum Þorkels, hann var að festa sér Önnu Annelsdóttur á Grund. Gárungarnir sögðu að nú þyrfti Þórhallur að ná sér líka í konu, þá gæti Farsæll orðið heimabátur.
Eftir að loðnan gekk var farið að búa Farsæl út með þorskanet. Þetta þótti Söndurum leikaraskapur. En andlitið datt af mönnum þegar báturinn kom að landi sökkhlaðinn dag eftir dag,
Síðan fór að draga úr, aðllega fyrir það hvað netin voru léleg. Þetta voru sísalnet ákaflaga viðkvæm. Farsæll var fyrstur báta til að hefja netaveiðar á Breiðafirði ásamt Guðna á Haföldunni frá Ólafsvík. Þeim gekk báðum vel og fiskuðu ágætlega. Bátarnir lögðu netin á grunnslóð, aðallega í austursjónum, á Keldunni og austur á Húsum og þar á milli. Hafaldan var útundir Hróa og á Víkinni. Þegar afli fór að tregðast var aftur skipt yfir á línu og róið til vors. Hafölduna áttu þeir bræður Sumarliði og Guðni ásamt Lúðvíki Kristjánssyni rithöfundi (Íslenskir sjávarhættir) og Jón Jörundsson frá Vaðstakksheiði sem fórst með skipi sínu Stuðlabergi NS. 1962.
Þá fór að draga til tíðinda varðandi eignarhald á Farsæl. Þorkell keypti hlut Þórhalls. Farsæll fékk nýtt nafn og númer. Nú hét báturinn Guðmundur SH 91, hann fékk einnig nýjan lit, nú var hann ekki lengur eikarmálaður heldur grár. Enn kynntust Sandarar nýjum veiðiskap, því Keli eins og hann var nú kallaður fór að útbúa bátinn á reknet og veiddi vel af síld. Man eftir að hann fyllti bátinn oftar en einu sinni í Sandabrúninni. Það var gutlast með reknetin og handfæri út sumarið. Þegar haustaði var farið á línu.
Mig minnir að beitt hafi verið í gula skúrnum við Frystihúsið. Sá skúr var rifinn ásamt mörgum öðrum þegar fiskimjölsverksmiðjan var byggð.
Enn eitt áfallið hjá Farsæli (Guðmundi SH)
Eftir áramótin 1952 og 1953 (hef ekki tímasetninguna) gerði vestan ofsaveður. Þegar straumur var stærstur, slitnaði Guðmundur frá suður-bryggjunni í Krossavík, rak yfir öll skerin og upp á land utan við þar sem Bátahöllin (áður fiskvinnslan Jökull) er nú. Elsta fólk á Sand vissi ekki til að sjór hafi gengið svo langt upp nokkurntíman. Þetta var að sjálfsögðu reiðarslag fyrir veikburða atvinnulíf í þorpinu. Tekið var á leigu gamalt 17 tonn báthró frá Suðureyri sem legið hafði á Ísafirði um nokkurn tíma, Vonin ÍS 100, báturinn var allur grautfúinn. Guðmundur SH lá í brekkunni til vors, okkur strákum á Hellissandi til mikillar ánægju. Um leið og skóla lauk á daginn var farið í leik í Guðmundi, vorum við þar allir á vísum stað. Álitið var að báturinn næðist aldrei út, hann væri svo stór og ekki til svo öflug tæki sem réði við hann.
Kristján Rögnvaldsson í Stykkishólmi keypti bátinn af tryggingunum. Hann kom út á Hellissand með eikarsliskjur þykkar og miklar, marga kassa af smjörlíki, kaðla, talíur, tékka og nautshúðir. Á þriðja degi var báturinn kominn út á sandinn við brekkumótin. Grafinn var skurður eða læna í sandinn sem sjór flaut upp í, húðir voru nelgdar yfir skemmdirnar á skrokk Guðmundar. Þegar sjór féll upp í skurðin var vélin sett í gang, það var ólýsanleg gleði að heyra hljóðin frá bátnum. Mig minnir að mb. Baldur frekar en Runólfur í Grundarfirði hafi dregið hann út.
Báturinn gerður upp og skipt um nafn: - Enn eitt áfallið og endalok bátsins.
Það tók ekki langan tíma hjá Kristjáni að gera við bátinn og senda hann á veiðar með handfæri. Það iljaði mér um hjartarætur að sjá bátinn úti fyrir Hellissandi á sumardögum og ekki síst koma hans í Krossavíkina, en bíðið við, báturinn ber ekki lengur nafnið Guðmundur, heldur heitir hann núna Páll Guðmundsson SH 91.
Kristján Rögnvaldsson selur bátinn um haustið þeim Jóni Sigurðssyni katet í Hernum og Sófusi Gjövera á Neskaupstað. Aftur fékk Farsæll nýtt nafn, núna heitir hann Margrét NK.
Þeir félagar gerðu bátinn út næsta sumar á handfæri fyrir Austurlandi. Dag einn leggja af stað frá Raufarhöfn í skaplegri norðan- golu með áætlaða stefnu fyrir Horn til Reykjavíkur. Ferðin gekk vel, þar til að vélin stoppaði úti fyrir opnum Héðinsfirði austan Siglufjarðar. Bátinn rak rólega inn fjörðinn, talstöðin var búin að vera lengi biluð, skítt með það.
Þegar rekið nálgaðist fjarðarbotninn yfirgáfu félagarnir Margréti og fóru á gúmíbátnum til lands. Landtaka gekk áfallalaust, Jón Sigurðsson, skipstjórinn varð samt eftir. Þeir sem í land héldu fóru að skipbrotsmannaskýlinu og hugðust koma frá sér boðum með talstöð sem þar átti að vera. Þar var allt brotið og bramlað og þar með töldu þeir félagarnir að talstöðin væri líka ónýt, það reyndist síðar ekki vera. Þegar svo var komið ákváðu þeir að ganga til byggða, einn þeirra var ættaður af þessum slóðum og því kunnugur.
Stuttu eftir að mennirnir komu í land bætti í vind af norðri. Margrét lá fyrir ankeri festu í vír. Jón varð að standa við glussið til að gefa eftir af vírnum til að hann slitnaði ekki, að lokum var vírinn kominn á enda, þá var ekki að sökum að spyrja, vírinn slitnaði og bátinn tók að reka til lands. Brim var orðið mikið við strönd fjarðarins og bátinn rak hratt að Hvannadalsbjörgum. Jón stökk fyrir borð þegar báturinn steytti í botni. Hann komst upp á sillur í bjarginu. Margrét tók þegar að brotna í briminu og brotnað í spón á einu flóði. Jón var all hress þegar bátur frá Ólafsfirði kom á slysstaðinn daginn eftir.
Hugleiðingar höfundar:
Eftir á að hyggja, þar sem verið er að grafa göng í gegnum fjöllin þar nyrðra, væri ekki rétt að hyggja að því hvort eitthvað er eftir af bátnum og sérstaklega af UNION vélinni. Hún mundi sóma sér vel í sjómannagarðinum á Hellissandi.
Fimmtán ára gamall hóf ég minn stutta sjómannsferil með Þorkeli á mb. Breiðfirðing SH 101. Róið var með reknet. Róið var með 40 net sem var full mikið miðað við stærð bátsins sem var 30 tonna danskbyggður með blöðrulagi, þ.e. með bognu stefni og því sem kallað var drottningarassi að aftan. Báturinn var tiltölulega breiður, samt ákaflega plásslítill á þilfari. Hann er ennþá til og núna undir nafninu Ver RE.
Næstu vetrarvertíð var ég á bátnum á línunni við beitingu í landi svo á sjónum á þorskanetunum. Næstu vertíð var ég enn með Kela, núna á mb. Völusteini ST 50 frá Drangsnesi sem var gerður út frá Rifshöfn. Nú var Þorkell Guðmundsson orðin skipstjóri á stórskipi að hans mati, 38 tonna Landsmiðjubáti, sótti mikið og stíft. Landlegudagar voru fáir og vertíðin martröð fyrir okkur Nonna í Rifi, óharðnaða unglingana. Atti Keli þar kapps við annan sókndjarfan á samskonar báti, Ármann SH 165. Þar var skipstjóri Sigurður Kristjónsson frá Bug, lengst af kenndur við bát sinn Skarðsvík SH 205. Sigurður var þá að hefja sinn farsæla feril frá Rifshöfn. Þegar rætt var við karlinn um sókn hans í vitlausum veðrum, voru huggunarorð hans þau fyrst hann fórst ekki á Farsæl þá mundi hann ekki drukkna til sjós.
Sigurðurð Eggerts - frá Hvammi, Hellissandi.